Dialogen in een hybride maatschappij

Deze zomer verscheen bij Garant Uitgevers (Antwerpen & Apeldoorn) ‘Filosofie van het verstaan’. In dit boek, geschreven in de vorm van een dialoog, gaan wij, Heinz Kimmerle en Renate Schepen met elkaar in gesprek en verwijzen wij naar dialogen die we in Amsterdam organiseerden en naar werken van verschillende Westerse en niet-Westerse filosofen.

Kan filosofie helpen om elkaar beter te ‘verstaan’?
Verbeeld ik het mij of word ik er sinds die tijd extra op aangekeken als ik een ander niet meteen begrijp? Mijn interesse om de dialoog met Heinz Kimmerle aan te gaan was juist ontstaan vanuit een bewustzijn van het feit hoe vaak er iets mis gaat in dit proces. In de retoriek, de leer van het uitdrukkingsvermogen door middel van taal, kan men op allerlei plaatsen trainingen volgen. Op debatclubs wordt er in onderwezen, managers en politiek leiders krijgen cursussen in het geven van een goede speech en in veel scholen wordt er aandacht aan besteed. De aandacht die er aan de hermeneutiek, de leer van het verstaan, wordt besteed, steekt daar bleekjes bij af. Wat als er in het bedrijfsleven, in de politiek, maar vooral ook in ons dagelijks leven juist daar iets meer aandacht aan besteed zou worden? In de grote steden leven mensen uit veel verschillende culturen bij elkaar. Dat dit uitdagingen met zich meebrengt is de afgelopen tijd rijkelijk geïllustreerd. Over Zwarte Piet zijn de kranten vol geschreven, maar men kan ook denken aan andere tradities als ritueel slachten, aan de opvattingen over de rol van de vrouw in verschillende culturen of aan een verleden dat voor verschillende bevolkingsgroepen een verschillende lading heeft. Hoe gaan we om met deze verschillen? Mijn vraag aan Heinz was dan ook of de honderden jaren filosofische kennis van de hermeneutiek, als leidraad zouden kunnen dienen om met deze uitdagingen om te gaan in ons dagelijks leven en hoe dit vorm zou kunnen krijgen. We zijn dit gezamenlijk gaan onderzoeken.

Opvattingen van filosofen uit een andere cultuur verrijken het eigen denken
Heinz Kimmerle is emeritus hoogleraar met een leerstoel in ‘interculturele filosofie’. Zijn filosofie is diep geworteld in de traditie van de hermeneutiek. Hij is gepromoveerd bij Gadamer, een van de grootste filosofen van de twintigste eeuw en onderhield een jarenlange vriendschap met hem. Gadamer is bekend door ‘Wahrheit und Methode’ (1960). Dit meesterwerk over de hermeneutiek richt zich vooral op het verstaan van teksten uit de eigen geschiedenis. Het is dit jaar voor het eerst in Nederlandse vertaling verschenen. Gadamer is echter ook bekritiseerd, omdat hij niet voldoende rekening met de andersheid van de ander houdt. Op dit punt heeft Heinz de hermeneutiek van Gadamer, die zich vooral toespitst op het verstaan van teksten uit onze eigen geschiedenis, een stap verder gebracht. Hij onderzoekt hoe dit verstaansproces plaats vindt bij het verstaan van anderen, waarbij er een geografische afstand overbrugd moet worden, in plaats van een tijdsafstand, zoals bij teksten uit onze eigen geschiedenis. Hierbij put hij uit zijn ervaring met gastdocentschappen in verschillende Afrikaanse landen. Net als bij het verstaan van teksten uit onze eigen geschiedenis en zelfs in grotere mate staat bij intercultureel filosofisch verstaan het luisteren centraal. Niet alleen precies en oplettend, maar ook herhaaldelijk. Dat hoeft niet altijd tot een gemeenschappelijke opvatting te leiden, maar de balans moet opgemaakt worden over welke punten men het eens is en over welke gezichtspunten verschillende opvattingen blijven bestaan. Het zal nooit tot volledige horizonversmelting leiden. Opvattingen van filosofen uit een andere cultuur verrijken het eigen denken. Juist daarom is het zo vreemd dat op de meeste universiteiten nog steeds alleen maar Westerse filosofie wordt onderwezen. Heinz geeft aan dat interculturele filosofie het concept van filosofie transformeert doordat men door de interculturele dialogen belangrijke dingen leert over de cultuur van een ander, maar ook doordat men anders tegen de eigen geschiedenis van de filosofie gaat aankijken.

 

De hybride culturele identiteit van stadsbewoners
Eberhard van der Laan refereerde in de Abel Herzberg lezing[1] herhaaldelijk aan de 180 verschillende culturen waarmee wij in Amsterdam samen leven en concludeerde dat we elkaar vooral moeten proberen te begrijpen. Maar als de ander niet wil luisteren en uit is op haat zaaien en bang maken, zullen er duidelijk grenzen moeten worden getrokken. Belangrijk is wat er zich binnen deze grenzen kan afspelen. De notie dat ons moreel kompas gevormd is door onze geschiedenis, waarbij in het geval van Amsterdam, de Tweede Wereldoorlog een bepalende rol heeft gespeeld, schept ruimte voor het feit dat er verschillende morele kompassen mogelijk zijn. Hij verwees naar een bijeenkomst met Europese burgemeesters eerder die week, waarbij de huidige steden door een van hen werden vergeleken met een mozaïek van verschillende culturen. Het doet mij denken aan de de filosoof Lyotard met zijn ‘lapjesdeken van minderheden’, waarbij hij bepleit dat juist de diversiteit van alle verschillende minderheden het deken zijn rijkdom en kleur geeft. Ik zie de stad veel eerder als een steeds wisselend weefpatroon, niet als statische tegeltjes, ook al vormt dit een glansrijk geheel. De huidige stadsbewoner heeft vaak een hybride culturele identiteit en juist het erkennen daarvan, maakt een dialoog interessant. Het is een voortdurend heen en weer bewegen tussen verschillende culturen van de deelnemers onderling en tegelijkertijd een innerlijke dialoog tussen verschillende culturele identiteiten bij iedere deelnemer zelf. Ik zou het dan ook niet hebben over multiculturele dialogen, die uitgaan van een overheersende culturele achtergrond bij de deelnemers, maar over hybride culturele dialogen. In de dialogen met Heinz en met stadsbewoners met verschillende culturele identiteiten, werd ik mij steeds bewuster van het feit dat wij allemaal een hybride identiteit bezitten. Door de dialogen met anderen aan te gaan, leer ik meer over mezelf, een goed startpunt om opnieuw de dialoog weer aan te gaan.
Op 15 oktober 2014 vindt er een mini-symposium over dit thema plaats bij Uitgeverij Garant in Antwerpen: http://www.maklu.be/nieuwsbrieven/filosofie_van_het_verstaan/uitnodiging.html

 

Het boekje is te bestellen in boekwinkels met een specialisatie in filosofie of via de website van de uitgeverij: http://www.maklu.be/MakluEnGarant/BookDetails.aspx?ID=9789044131925

[1] Abel Herzberglezing 21 september in De Rode Hoed in Amsterdam, gepubliceerd op 22 september 2014 in Trouw